„Nie ma jak u mamy”. W Językowych Potyczkach teraz rządzą mamy!

„Nie ma jak u mamy”, czyli mała zmiana planów. W Językowych Potyczkach teraz rządzą mamy!

Choć ostatnio zapowiadane były bohemizmy i hungaryzmy w Językowych Potyczkach, plany zostały nieco zmienione, a zapożyczenia przesunięte. Dlaczego? Wszak mamy Dzień Matki. Zastanowimy się więc, skąd w ogóle wziął się leksem ‘mama’. Spróbujemy również przeanalizować (pobieżnie przynajmniej) związki frazeologiczne, które od ‘mamy’ właśnie się wywodzą. Sprawdzimy też czy to słowo jest produktywne pod względem słowotwórczym!

‘Matka’ to słowo, które pochodzi z języka prasłowiańskiego. Ściślej rzecz ujmując jest to zdrobnienie od prasłowiańskiego *mati (w języku praindoeuropejskim *mater) – w polszczyźnie odpowiada mu ‘mać’ (w dawnym znaczeniu), która dziś ewidentnie jest odbierana jest jako wulgarna, bo i z powszechnienie znanym wulgaryzmem występuje. Dawniej była to po prostu ‘rodzicielka’. W języku staropolskim matkę zastępowano ‘maciorą’, czego dowody znajdujemy zabytku, jakim jest „Lament świętokrzyski” (Proścież Boga, wy miłe i żądne maciory, By wam nad dziatkami nie były takie to pozory (…) ). Dziś ‘maciora’ to leksem, którym nazywamy rodzicielkę, ale nie człowieka a świni, nie trzeba więc dodawać, że w tym pierwotnym znaczeniu ‘maciora’ wyszła z użycia.

‘Matka’ jest o tyle ciekawa, że w wielu językach brzmi podobnie: angielskie ‘mother’, niemieckie ‘mutter’, hiszpańskie ‘madre’, francuskie ‘mère’, włoskie ‘madre’ czy rosyjskie ‘мать’, które do znudzenia przypomina prasłowiański zapis polskiego leksemu ‘matka’.

Z ‘matką’ ukutych zostało wiele frazeologizmów, ale i wyraz sam stanowi doskonałą podstawę słowotwórczą.

Jaka mać, tak nać czy jaka matka, taka córka – co wskazywać ma na podobieństwo dziecka do jego rodzicielki przede wszystkim pod względem charakteru. To jednak nie wszystko, mówimy przecież powtarzać coś jak za panią matką, wyssać coś z mlekiem matki czy wreszcie czepiać się matczynej spódnicy. Wiele frazeologizmów związanych z matką ma pozytywny wydźwięk, ale są i takie, które wskazują na przykład na czyjąś nieudolność i wyręczanie się nią. Tak jak w przypadku ostatniego podanego związku, który oznacza zwykle osobę niesamodzielną, która nieustannie się kimś wyręcza. Również takim negatywnym kwalifikatorem opatrzylibyśmy związek frazeologiczny obchodzić się z czymś/ traktować coś po macoszemu – oznacza to traktować kogoś/ coś surowo, oschle, z niechęcią, wrogością. Podobnie znowuż jest z powtarzaniem za panią matką – które oznacza bezmyślne powtarzanie, brak własnego zdania i powtarzanie opinii osoby, uważanej za autorytet w danej dziedzinie.

Co natomiast z produktywnością słowotwórczą leksemu ‘mama’, ‘matka’? Należałoby wyjść od dawnej podstawy ‘mać’. Dziś bowiem mamy przecież ‘macierz’ czy ‘macierzyństwo’ – to nic innego jak pochodne leksemu ‘mać’, chociażby z dodatkowymi sufiksami.

Od leksemu ‘matka’ przez dodanie sufiksów stworzyliśmy (często robimy to zupełnie nieopatrznie) – ‘matkować’ czy ‘matkobójstwo’. W tym drugim przypadku mamy dwa wyrazy połączone sufiksem –o –.

Od ‘mama’ z kolei mamy dzisiejszego ‘maminsynka’, przymiotnik ‘maminy’, a także rzeczownik ‘mamka’ czy po prostu ‘mamusia’.

Przy okazji Dnia Matki warto przypomnieć, że nazwę zapisujemy wielkimi literami.

W tym szczególnym dniu warto również pamiętać o teściowej (zwłaszcza tej dobrej! A jeśli jeszcze taka nie jest, to być może nasze życzenia pomogą nieco ocieplić chłodne stosunki) – teściowa, czyli dawna świekra! 

Tym razem króciutko o mamach, a za tydzień zapożyczeń ciąg dalszy, czyli co dostaliśmy od Czechów i Węgrów!?

 

 

Dodaj komentarz

Nie od dziś mówi się, że przyszłość mediów to internet. Większość gazet, rozgłośni i telewizji przechodzi, lub całkiem przenosi się, do świata wirtualnego. Puls Miasta wychodzi naprzeciw swojej społeczności, oferując lokalną telewizję internetową.

REDAKCJA

Agencja Filmowa Reporter

Zbigniew Maciejuk, Ola Majewska, Marek Drwięga

Redakcja

KONTAKT

Agencja Filmowa Reporter

ul. Osterwy 1,
21-500 Biała Podlaska


+48 601 380 302
zbigniew.maciejuk@wp.pl

FORMULARZ

Masz pytania? Skontaktuj się z nami!

Przejdź do formularza